Παγετώνας Breiðamerkurjökull, Ισλανδία

Παγετώνας Breiðamerkurjökull, Ισλανδία

Βήμα βήμα μας ακολουθούν  το αρχαϊκό και το πρωτόγονο. Μήπως είπα ήδη, δίχως να το καταλάβω, ότι οι παγετώνες θραύονται δημιουργώντας σχισμές, όταν η κοίτη τους  γίνεται κυρτή και κλίνει προς τα κάτω; Όλοι το ξέρουν. Λευκά, υπόλευκα και πρασινωπά χάσκουν τα ορατά χείλη αυτών των στομίων ή χαραδρών, γεφυρωμένα κατά τόπους  από το χιόνι.

Όταν κάποτε η ίδια κοίτη ανασηκώνεται, κοίλη, το πάχος του παγετώνα σπάζει, αλλά προς την άλλη κατεύθυνση, και η ρωγμή παίρνει σχήμα Λ. Δρασκελίζετε μία δυσδιάκριτη γραμμή, σφιχτή, γερή και ασφαλισμένη από την υψηλή πίεση, της οποίας όμως η στενότητα καλύπτει έναν γιγαντιαίο κενό όγκο που διευρύνεται προς τα κάτω και σε ορισμένες περιπτώσεις θα χωρούσε μερικούς καθεδρικούς ναούς.

Τα ψηλά και λευκά όρη κρύβουν τεράστιους χαμηλούς και μαύρους χώρους. Ο ήχος μέσα τους σβήνει, λένε, τα καλέσματα χάνονται, το φως σκοτεινιάζει, κανένα φανάρι δεν τους φωτίζει: Ποτέ κανείς δε γύρισε από εκεί. Η χαμηλή διάσταση κάποιου αόρατου και ανείπωτου παρελθόντος βαραίνει όποιον ταξιδεύει προς την ανώτερη διάσταση.

Η ανοιχτή θάλασσα και οι βουνοκορφές έχουν κοινό με τα ουράνια ύψη ότι αποπλέουμε προς αυτές: Για να φτάσουμε εκεί, πρέπει να περάσουμε από το λιμάνι, το καταφύγιο ή τη βάση. Ετούτες οι κάθετες καπνοδόχοι οδηγούν στα ύψη από ένα εκκεντρικό λαβύρινθο, όπου ο οδηγός λέγεται και πάλι Αριάν, Αριάδνη, όπως τον καιρό του φονικού Μινώταυρου. Σ’ όλα αυτά τα, συχνά ατελείωτα, ταξίδια, όλες οι διαβάσεις μοιάζουν με τους δαιδάλους από πάγο προς τα Βορειοδυτικά Εδάφη.

Αν όμως αλλού κάθε αναχώρηση προϋποθέτει τη ρήξη νημάτων ή δεσμών ή τη λύση κάβων, τούτη η πρωινή, στα καταφύγια μεγάλου υψομέτρου, απαιτεί αντίθετα το σχηματισμό σχοινιών. Ελάχιστοι αποτολμούν μια μοναχική περιήγηση εκεί πάνω. Ανάμεσα στις ενισχυτικές για τη λεκάνη ζώνες θεσπίζεται μια πάγια αλλά ευέλικτη υλική επικοινωνία, που εξασφαλίζει το προχώρημα. Το υποκείμενο που βαδίζει, αναρριχάται, κρημνοβατεί, περνά ή δεν περνά, δεν είναι αυτός, εσύ, εγώ, είναι η δεμένη ομάδα, δηλαδή το σχοινί. Αναχωρητή, μετανάστη στα πιο απόκοσμα ερημητήρια των σιωπηρών ορεινών αυλώνων, μόλις απέπλευσες, θέλοντας και μη, προς μια συλλογικότητα. Το υποκείμενο που θα θαμπωθεί στ’ απόκρημνα δίκρανα από τις μενεξεδένιες λάμψεις της αυγής θα είναι η αγάπη που σου δείχνει ή δεν σου δείχνει ο οδηγός σου ή η φίλη σου με όλες τις κινήσεις τους και η δική σου αγάπη γι’ αυτούς: Μ’ άλλα λόγια, πάλι το σχοινί. Πρέπει να το πούμε εγκάρδιο δεσμός, μήλον της ομονοίας.

Καταγωγικά, ο όρος συμβόλαιο [contractus], δηλώνει το σχοινί που σφίγγει και έλκει: Ένα σύνολο σχοινιών παράγει, χωρίς γλώσσα, το εύκαμπτο σύστημα δεσμεύσεων και ελευθεριών που μεταδίδει στο κάθε πακτωμένο στοιχείο πληροφορίες για τον καθένα και για το σύστημα, ενώ εγγυάται την ασφάλεια όλων.

[…] Ένα σχοινί δεμένο σφίγγει, αυτό μου φαίνεται πως είναι το πρώτο εργαλείο, που το ρίχνουμε σ’ ανθρώπους, ζώα και πράγματα αδιακρίτως. […] Χρησιμεύει στην έλξη. Έλκω, σφίγγω, τα δυο αυτά μαζί ισοδυναμούν μ’ έναν βραχίονα ικανό να συνδέει και μ’ ένα χέρι επιδέξιο ν’ αδράχνει. Ο δεσμός διατηρεί την αποτελεσματικότητά του παρά την απουσία του ζωντανού οργάνου, λειτουργεί από μόνος του.

Με την ευλυγισία του, ωστόσο, που αφήνει βαθμούς ελευθερίας στο δεμένο, το σχοινί υπερτερεί σ’ ελαστικότητα από το βραχίονα ή το ξύλο, που πραγματώνουν μόνον άκαμπτες σχέσεις. Όπως η γίδα βόσκει το στεφάνι γύρω από τον πάσσαλο, μέσα στην περιφέρεια που διαγράφει ο ρυταγωγέας ή η λαιμαριά της, έτσι, σ’ ένα πολύ γειτονικό πεδίο, πηγαινοέρχεται με ευχέρεια κάποιος που είναι ελεύθερος από δεσμούς μόνο μέχρι να φτάσει στο άκρο των εντάσεων, οπότε ακινητοποιείται.

[…] Η μεταβολή που προηγείται του συνόρου είναι λοιπόν εξ ίσου σημαντική με το πέρας. Το σχοινί μιμείται το στερεό όταν τανύεται, ντούρο – όταν πάλι είναι αδρανές, αβρό, κουλουριασμένο, διπλωμένο, κοιμισμένο, νεταρισμένο σε ντούκες, δημιουργεί εγκολπώματα, αφαιρείται. Παράξενη μεταμόρφωση, φυσική και λόγια αλλαγή! Φαντάζεται κανείς κάποιο μεταβαλλόμενο υγρό του οποίου η πυκνότητα κυμαίνεται από τη λεπτή πηκτικότητα μέχρι το παχύ και ακίνητο ιξώδες: Πέτα, κολύμπα με την άνεσή σου, ξάφνου όμως ο πάγος πήζει και έχεις εγκλωβιστεί. Δέσμιος ή δεσμευμένος. Επιπλέον, από σχοινί είναι τα στοιχεία του ενδύματος: Η ευδαιμονία σου κατοικεί σ’ ένα φαρδύ μανδύα, κι αίφνης αυτός σε ζώνει. Τα όρια αντιστρέφουν τις ιδιότητες που κλείνουν και προστατεύουν: Ευκινησία μέσα στην ακινησία στα σύνορα – απουσία μέσα, αιφνίδια παρουσία στα πέρατα – το ρευστό ρυτιδώνεται στον άνεμο, το ρούχο πλέει, ένα σχοινί σχηματίζει δίπλες, βρόχους και γάσες, αλλά η κρυστάλλωση φυλακίζει σαν ζουρλομανδύας κι οι δεσμοί σφίγγονται άκαμπτοι. Το δίκαιο περιβάλλει και οργανώνει χώρους μη δικαίου. Στις πτυχές εξετάζω το μη δίκαιο.

Η τεχνική περιγραφή των δεσμών και των κόμβων τους μας επιτρέπει να συνδέουμε το συνεχή χώρο και τον καταστροφικό όριό του, την τοπολογία του χαλαρού και τη γεωμετρία του τεταμένου σχοινιού, ενώ μόνον η δεύτερη μπορεί να μετρά, να μοιράζει, να κατανέμει ή να αποδίδει τη μεταβολή και το αμετάβλητο, άρα τους περιορισμούς – δηλαδή τους καταναγκασμούς και τις καταπονήσεις – και μαζί την ελευθερία. Θα ‘λεγες ότι βλέπουμε να γεννώνται συγχρόνως οι επιστήμες, οι τεχνικές και το δίκαιο.

Μου αρέσει άλλωστε να λέω πως ο δεσμός κατα-λαβαίνει: Γιατί συνάπτει και συσφίγγει πράγματα, ζώα ή ανθρώπους. Αυτό αποτελεί αναμφιβόλως το πρώτο οιονεί αντικείμενο, ικανό να φανερώνει και να συγκεκριμενοποιεί τις σχέσεις μας: Οι πραγματικές αλυσίδες της δέσμευσης είναι αλλού ελαφρές και αλλού φορτικές. […] Τα ίδια τα σχοινιά κατα-λαβαίνουν χωρίς λέξεις. Ετυμολογικά και κατά τη φύση των πραγμάτων, μια σύμβαση [contractus] κατα-λαβαίνει [είναι μια comprehensio]. Συν-λαμβανόμαστε και λαμβάνουμε ο ένας τον άλλο, αλληλένδετοι ακόμη κι αν είμαστε βουβοί και όχι μόνον αυτό, η σύμβαση αναμειγνύει επιπλέον τους περιορισμούς μας και τις ελευθερίες μας. Η πληροφορία που δέχεται ο καθένας μας από το άκρο του σχοινιού που του αναλογεί δεν τον ενημερώνει μόνο για κάθε άλλον δεμένο, αλλά εν τέλει για την κατάσταση όλου του συστήματος στο οποίο ανήκει. Ο δεσμός τρέχει από τόπο σε τόπο, αλλά επιπλέον εκφράζει σε κάθε σημείο την ολότητα των θέσεων – ναι μεν μετακινείται από το τοπικό στο τοπικό, αλλά κυρίως από το τοπικό στο σφαιρικό και από το σφαιρικό στο τοπικό.

Απόσπασμα από κείμενο του Michel Serres (2001:162-170) ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο.

«Άντρας που τραβά ένα σχοινί», Rembrandt Van Rijn

Advertisements