Διαβάζοντας το Μανιφέστο για τη Μετανάστευση μου ήρθε στο νου μια ιστορία για την Αστερόεσσα και τους Ισπανόφωνους μετανάστες στην Αμερική που συνέβη πριν από μερικά χρόνια. «Η Αστερόεσσα Σημαία» (The Star Spangled Banner στα Αγγλικά) είναι ο εθνικός ύμνος των ΗΠΑ. Βασίζεται σε ένα ποίημα του Francis Scott Key και υμνεί τη σημαία που κυματίζει «πάνω από τη γη των ελεύθερων και την πατρίδα των γενναίων.»

Η μετάφραση της πρώτης στροφής του εθνικού ύμνου στα Ισπανικά έγινε το 1919 για την Γραφείο Εκπαίδευσης των ΗΠΑ. Όμως το «Nuestro Himno» (η ολοκληρωμένη Ισπανική εκδοχή του εθνικού ύμνου των ΗΠΑ), έκανε το επίσημο ντεμπούτο της το 2006, κατά τη διάρκεια των μεγάλων κινητοποιήσεων κατά του νόμου για τη μεταναστευτική πολιτική. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν σε δεκάδες πόλεις της Αμερικής ενάντια στην προτεινόμενη τότε νομοθεσία (γνωστή και ως H.R.4437), μέσω της οποίας θεσμοθετήθηκαν ποινές για την «παράνομη» μετανάστευση, ενώ οι μετανάστες χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα όπως και οποιοσδήποτε πολίτης τους βοηθούσε να μπουν ή να παραμείνουν στις ΗΠΑ θεωρούνταν εγκληματίας. Στο πλαίσιο της γενικότερης συζήτησης και αντιπαράθεσης για τη μεταναστευτική πολιτική της χώρας, το αίτημα των διαδηλωτών και όσων τάσσονταν κατά της συγκεκριμένης νομοθεσίας ήταν όχι μόνο η απόσυρση του νομοσχεδίου, αλλά και η συνολικότερη μεταρρύθμιση της μεταναστευτικής πολιτικής ώστε να προβλέπεται μια διαδρομή προς την ιδιότητα του πολίτη (citizenship) για όλους τους μετανάστες χωρίς χαρτιά. Μεταξύ των δράσεων ακτιβισμού για αυτήν την νέα ή διαφορετική ιδιότητα του πολίτη ήταν και το τραγούδισμα της Αστερόεσσας στα Ισπανικά.

Στις 28 Απριλίου του 2006, εν μέσω των κινητοποιήσεων και διαδηλώσεων κατά της μεταναστευτικής πολιτικής, το «Nuestro Himno«, μεταδόθηκε από 500 και πλέον ισπανόφωνους ραδιοφωνικούς σταθμούς της χώρας. Από τότε έχει τραγουδηθεί από δεκάδες καλλιτέχνες και έχει περιληφθεί σε μια σειρά δίσκους και CD.

Ένα χρόνο μετά τις μαζικές κινητοποιήσεις κατά του μεταναστευτικού νόμου (το 2007) δύο από τις πιο σημαντικές θεωρητικούς και φεμινίστριες της Αμερικής, η Τζούντιθ Μπάλτερ (Judith Butler) και η Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ (Gayatri Chakravorty Spivak), άνοιξαν ένα διάλογο, για την κατάσταση του έθνους – κράτους θέτοντας ερωτήματα για το νόημα της γλώσσας, της σύγχρονης πολιτικής και του αισθήματος του «ανήκειν». Από όσα περιγράφονται στο σχετικό βιβλίο, έχει σημασία να δούμε πώς οι δύο θεωρητικές και ερευνήτριες, με αφορμή τις διαμάχες και τις συζητήσεις σχετικά με την απόδοση στα Ισπανικά του εθνικού ύμνου των ΗΠΑ και το τραγούδισμα του «Nuestro Himno« στις κινητοποιήσεις κατά της ποινικοποίησης της μετανάστευσης και των μεταναστών, ανοίγουν νέους δρόμους προβληματισμού για το τι συνιστά εντέλει η ιδιότητα του πολίτη στα σύγχρονα, διαρκώς μεταβαλλόμενα και αμφισβητούμενα συμφραζόμενα της παγκοσμιοποίησης και της ακατάπαυτης κίνησης πληθυσμών ανά την υφήλιο.

Η Μπάτλερ, στηριζόμενη στη δουλειά της Hannah Arendt για τον απολυταρχισμό και την ανεθνικότητα ή ανιθαγένεια, εξερευνά το νόημα και τα όρια της ιδιότητας του πολίτη (citizenship) σε σχέση με την εθνική κυριαρχία και την κρατική εξουσία, οι οποίες επιτρέπουν ή δεν επιτρέπουν την άσκηση δικαιωμάτων από τους πολίτες. Εξετάζει δηλαδή πώς δημιουργείται το πλαίσιο για να κατέχει ή για να απωλέσει δικαιώματα ένα άτομο, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο αποκτά δικαιώματα μέσω της απαίτησης για δικαιώματα και μέσω λεκτικών πράξεων (speechacts) οι οποίες παράγουν αυτήν την απαίτηση, αυτό το αίτημα. Για την Μπάτλερ αυτό που έχει σημασία είναι ότι το τραγούδισμα του εθνικού ύμνου στα Ισπανικά από ανθρώπους που δεν αναγνωρίζονται ως νόμιμοι κάτοικοι και πολύ περισσότερο ως πολίτες του έθνους κράτους, δημιουργεί μια νέα συλλογική θέση για το υποκείμενο, ένα «εμείς», το οποίο διαταράσσει την μονογλωσσική απεύθυνση του έθνους και θέτει προκλήσεις στην εθνική κυριαρχία και την αυτοεικόνα του έθνους. Ασκώντας το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου, της ελευθερίας συνάθροισης και της ελευθερίας του ανήκειν (τις οποίες στερούνται όσα άτομα θεωρούνται ή χαρακτηρίζονται παράνομοι μετανάστες), αλλάζουν όχι μόνο τη γλώσσα των δικαιωμάτων, αλλά και αυτό καθαυτό το δημόσιο χώρο του έθνους.

Όπως λέει χαρακτηριστικά η Μπάτλερ «Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ένταξη σε μια ήδη υφιστάμενη αντίληψη για το έθνος, αλλά η ισότητα, χωρίς την οποία το ‘εμείς’ δεν μπορεί να αρθρωθεί σε λόγο. Έτσι όταν διαβάζουμε στις αφίσες που υποστηρίζουν τη νομιμοποίηση των παράνομων μεταναστών – ‘εμείς είμαστε η Αμερική’ – και ακούμε τους παράνομους μετανάστες να διαδηλώνουν στους δρόμο φωνάζοντας ‘λαός ενωμένος, ποτέ νικημένος’ [‘il pueblo unido jamas sera vencido’], μπορούμε να εντοπίσουμε τους ρητορικούς όρους μέσω των οποίων επαναλαμβάνεται το έθνος, αλλά με τρόπους που δεν είναι ακόμα επιτρεπτοί. Η μονογλωσσική απαίτηση του έθνους ασφαλώς αναδύεται στην άρνηση να ακουστεί ο ύμνος στα Ισπανικά, αλλά δεν αφαιρεί από τον εθνικό ύμνο τη δυνατότητά του να τραγουδιέται στα Ισπανικά ή σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα.» (Butler and Spivak 2007, σελ.60.)

Και παρακάτω:

«Ασφαλώς αυτό το τραγούδισμα γίνεται στο δρόμο, αλλά ο δρόμος εκτίθεται επίσης και ως ο τόπος όπου εκείνοι που δεν είναι ελεύθεροι να συγκεντρωθούν, το κάνουν αυτό ελεύθερα. Θέλω να υποστηρίξω ότι ακριβώς αυτό το είδος επιτελεστικής αντίφασης (performative contradiction) δεν οδηγεί σε αδιέξοδο, αλλά σε κάποια μορφή στάσης ή εξέγερσης. Στο σημείο αυτό το τραγούδι μπορεί να κατανοηθεί όχι μόνο ως έκφραση της ελευθερίας ή της επιθυμίας για χειραφέτηση – αν και σαφώς αφορά και τα δυο αυτά πράγματα – αλλά και ως νέα σκηνοθέτηση ή σκηνογράφηση του δρόμου, η οποία πραγματώνει την ελευθερία της συνάθροισης ακριβώς όταν και όπου αυτή είναι ρητά απαγορευμένη από το νόμο.» (Butler and Spivak 2007, σελ. 63.)

Η Σπίβακ από την άλλη, αμφισβητεί τη ριζοσπαστικότητα αυτών των πράξεων με δεδομένο ότι εμμέσως αποκαθιστούν το έθνος ως επιθυμητό αντικείμενο. Ισχυρίζεται ότι το τραγούδισμα του εθνικού ύμνου των ΗΠΑ στα Ισπανικά είναι μια παραδοξότητα, εφόσον ο εθνικός ύμνος θεωρητικά είναι αμετάφραστος στο βαθμό που το έθνος αποκτά υλική υπόσταση και αυτοπροσδιορίζεται μεταξύ των άλλων και μέσω μιας εθνικής γλώσσας. Κατά τη γνώμη της η κατεύθυνση θα πρέπει να είναι προς αυτό που ονομάζει κριτικό τοπικισμό / κριτική περιφερειοποίηση (critical regionalism), δηλαδή μια μορφή κοινωνικής και κρατικής οργάνωσης που απαρτίζεται από πολλές και διαφορετικές γλώσσες, περιοχές και λαούς. Συμφωνεί με την Μπάτλερ ότι η μορφή αυτής της διεκδίκησης είναι επιτελεστική (performative) και ουτοπική. Αλλά εντέλει ποια είναι η ουτοπία που διεκδικεί; Σύμφωνα με τη Σπίβακ το ζήτημα είναι να αντιτεθεί κανείς στον αρρύθμιστο καπιταλισμό και όχι να εντοπίσει τα χαρακτηριστικά της ουτοπίας σε μια ανεξέταστη συμμετοχή στο καπιταλιστικό κράτος. Η επανεφεύρεση του κράτους εκτείνεται πέρα από το έθνος κράτος στον κριτικό τοπικισμό. Αυτές οι πολυγλωσσικές περιοχές και τα μεγάλα κράτη ανήκουν σε ένα διαφορετικό μοντέλο. (Butler and Spivak 2007, σελ. 77.)

Κατά την Σπίβακ ο κριτικός τοπικισμός ή κριτική περιφερειοποίηση κινείται πέρα και πάνω από εθνικισμούς, αλλά διατηρεί τις αφηρημένες δομές που χαρακτηρίζουν κάτι που μοιάζει με κράτος. Αυτό επιτρέπει τη συνταγματική αποκατάσταση των ανθρώπινων δικαιωμάτων έναντι μιας απλής επαγρύπνησης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βασισμένη σε ποσοτικά δεδομένα προστασία τους ή τις αγωγές για το δημόσιο συμφέρον προς όφελος ενός κοινού το οποίο δεν μπορεί να δράσει υπέρ του εαυτού του (Butler and Spivak 2007, σελ. 94).

Και παρακάτω:

«Το κράτος είναι μια μινιμαλιστική αφηρημένη κατασκευή την οποία οφείλουμε να προστατέψουμε διότι είναι σύμμαχός μας. Θα πρέπει να είναι το εργαλείο για την αναδιανομή. Αυτή είναι η αποφασιστική λειτουργία που έχει περισταλεί στο πλαίσιο του παγκόσμιου κράτους.» (Butler και Spivak 2007, σελ. 98).

Όπως αναφέρει και η Α. Ζαββού (2010), από παρουσίαση της οποίας προέρχονται και τα παραπάνω αποσπάσματα, «είτε κανείς συμφωνεί με τη Σπίβακ και τη Μπάτλερ, είτε όχι, το βασικό σημείο είναι η αναζήτηση για μορφές οργάνωσης, που μπορεί να είναι τυπικοί/ επίσημοι θεσμοί ή άτυπες πρακτικές, οι οποίες επιτρέπουν την πολλαπλότητα: τον πλουραλισμό του έθνους ή τον πλουραλισμό του κράτους πέρα από το έθνος.» (Zavos 2010, σελ. 8.).

Και να συμπληρώσω ότι το περιεχόμενο της ιδιότητας του πολίτη και των δικαιωμάτων που απορρέουν από αυτήν την ιδιότητα, δεν είναι πλέον δυνατόν να ταυτίζεται αποκλειστικά με την εθνοτική καταγωγή και την τυχαιότητα της ένταξης σε ένα κράτος έθνος. Όπως πρέπει να επανεφεύρουμε τα διεθνή σύνορα, έτσι πρέπει να επανεφεύρουμε και τα δικαιώματα των πολιτών και πολιτισσών στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινότητας. Από την άλλη, θα είχε ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς θα αντιδρούσαμε και τι θα νοιώθαμε εμείς αν το «Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή» το ακούγαμε να τραγουδιέται στα Αλβανικά, στα Ρώσικα ή στα Πακιστανικά.

Βιβλιογραφικέςαναφορές

  • Butler Judith & Spivak Gayatri Chakravorty (2007) Who Sings the Nation-State? Language, Politics, Belonging. Oxford: Seagull Books.

  • Zavos, Alexandra (2010), “Performative Acts of Citizenship and the Challenges of Gender and Migration: Postcolonial and Intersectional Perspectives”. Master class at Ohrid Summer University 2010: “Gender Studies of and for the Region of the Balkans”, Department of Gender Studies, Institute for Social Sciences and Humanities Research “Euro-Balkan”, 21-25/06, Ohrid, Macedonia.

Advertisements