retro_television_set1353717881[…] Όλοι μας, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, έχουμε υποστεί πλύση εγκεφάλου από την κοινωνία στην οποία ζούμε. Την κατάσταση αυτή είμαστε σε θέση να την αναγνωρίσουμε κάθε φορά που ταξιδεύουμε σε μια άλλη χώρα και καταφέρνουμε να αποκτήσουμε μια φευγαλέα αίσθηση του τόπου μας μέσω της ματιάς του ξένου. Δεν υπάρχουν πολλά που μπορούμε να κάνουμε ως προς το γεγονός αυτό, πέραν του να θυμόμαστε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Κάθε ένας και κάθε μία από εμάς συμμετέχει στη σχηματοποίηση αυτών των μεγάλων καθησυχαστικών ψευδαισθήσεων, τις οποίες κάθε κοινωνία αναπτύσσει προκειμένου να νιώθει αυτοπεποίθηση. Είναι δύσκολο να τις εξετάσουμε με κριτική ματιά και το καλύτερο που μπορούμε να ελπίζουμε είναι ότι κάποιος ευγενικός φίλος από μια άλλη κουλτούρα θα μας επιτρέψει να αντικρύσουμε τον πολιτισμό μας με νηφαλιότητα.

Ενώ όμως αυτές οι μεγάλες, ημι-συνειδητές ή ασυνείδητες διεργασίες είναι δύσκολο να εξεταστούν, η πλύση εγκεφάλου και η κατήχηση σε μικρότερα πλαίσια εξακολουθούν να παραμένουν μια απλή διαδικασία, συνεχίζοντας να λαμβάνουν χώρα. Παρατηρήστε, για παράδειγμα, όλες εκείνες τις αιρέσεις και τις σέκτες που διαρκώς πολλαπλασιάζονται.

Η πλύση εγκεφάλου στηρίζεται σε τρεις πυλώνες ή διεργασίες, οι οποίοι πλέον είναι πλήρως κατανοητοί. Ο πρώτος πυλώνας αφορά την ένταση, η οποία εναλλάσσεται με τη χαλάρωση. Χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, κατά την διάρκεια της ανάκρισης φυλακισμένων, όπου ο ανακριτής εναλλάσσει τη συμπεριφορά του ανάμεσα στη σκληρότητα και την τρυφερότητα – τη μία στιγμή είναι ένας σαδιστής και την επόμενη ένας τρυφερός φίλος. Ο δεύτερος πυλώνας αφορά την επανάληψη – το να λέει ή να τραγουδά κανείς το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά. Ο τρίτος αφορά τη χρήση συνθημάτων – την αναγωγή σύνθετων ιδεών σε απλουστευμένα σύνολα λέξεων. Οι τρεις αυτές διεργασίες αξιοποιούνται συστηματικά από τις κυβερνήσεις, τους στρατούς, τα πολιτικά κόμματα, τις θρησκευτικές ομάδες, τις θρησκείες – και αξιοποιούνταν ανέκαθεν. Κι ενώ πρωτύτερα είπα ότι θα ήταν ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς το βαθμό ασυνειδησίας ως προς την αξιοποίηση των μεθόδων αυτών, θα είχε μεγαλύτερο νόημα εδώ να θυμηθούμε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε έναν επιλοχία που χρησιμοποιεί τις μεθόδους αυτές για να κάμψει τους νεοσύλλεκτους – επαναλαμβάνοντας κάτι που το είδος του έπραττε ανέκαθεν – και τον εκλεπτυσμένο χειριστή μιας κατάστασης που γνωρίζει ακριβώς τι κάνει και γιατί.

Σε ένα συγκεκριμένο πανεπιστήμιο, όχι πολύ μακρυά από εδώ, όπως λένε και στα παραμύθια, υπάρχει ένας ερευνητής που ανακάλυψε ότι θα μπορούσε να πάρει έναν ειλικρινή υποστηρικτή μιας συγκεκριμένης ιδέας – ας πούμε ένα χριστιανό επιστήμονα, αν και το περιεχόμενο της ιδεολογίας δεν παίζει καμμία σημασία στην περίπτωση αυτή – ή ένα άτομο που είναι σίγουρο ότι ο κόσμος είναι επίπεδος ή ότι ο κόσμος θα καταστραφεί την Παρασκευή και 13 του επόμενου δίσεκτου έτους και χρησιμοποιώντας απλές τεχνικές πλύσης εγκεφάλου, να μετατρέψει αυτόν τον πιστό, αρχικά σε αντβεντιστή της έβδομης ημέρας, μετά σε σταλινιστή, έπειτα σε φιλελεύθερο, στη συνέχεια σε φεμινιστή και στο τέλος σε έναν αδιάλλακτο άθεο. Όταν όλες αυτές οι μεταμορφώσεις θα έχουν ολοκληρωθεί – και μπορούν να λάβουν χώρα σε διάστημα λίγων ημερών – κι ενώ το άτομο αυτό παραμένει ένας φεμινιστής, σταλινικός, βαθιά πεπεισμένος καπιταλιστής, απόλυτα και οριστικά πεπεισμένος ότι αυτό είναι, προετοιμασμένος να πεθάνει για τις ιδέες του/ της. Όταν λοιπόν έχει διαγράψει αυτή την πορεία αλλαγών, αυτός ο δύσμοιρος άνθρωπος επιστρέφει στις αρχικές πεποιθήσεις του, ας πούμε για παράδειγμα ότι ήταν σίγουρος ότι ο κόσμος θα καταστραφεί αυτή την Παρασκευή στις 13 του μηνός. Τις σύντομες περιόδους που βίωσε ως άθεος, καπιταλιστής κ.ο.κ. τις θεωρεί πλέον απλές ιδιοτροπίες του ίδιου του ερευνητή και αυτό που τυχαίνει ο ίδιος να πιστεύει κατά το συγκεκριμένο διάστημα αποτελούν τη μόνη και μοναδική αλήθεια: οποιοσδήποτε αρνείται να πιστέψει ότι ο κόσμος θα καταστραφεί την Παρασκευή στις 13, δεν είναι παρά ένας – στην καλύτερη περίπτωση – παραπλανημένος, αλλά πιθανότερα ένας ψεύτης, κακόβουλος, ηθικά αηδιαστικός, προς αποφυγή.

Η φυσική αντίδραση σχεδόν όλων όσων ακούν γι’ αυτό το συγκεκριμένο αποτέλεσμα κοινωνικής έρευνας είναι η άποψη, σιωπηρά ή φωναχτά, ότι «εγώ βέβαια, ουδέποτε θα μπορούσα να καμφθώ όπως αυτός ο ανόητος, εγώ θα παρέμενα απρόσβλητος». Και είτε μιλά κανείς φωναχτά, είτε τα λέει μέσα του, είτε εκφράζεται με οποιοδήποτε τρόπο σχετικά, όλοι μας μπορούμε να αναγνωρίσουμε αυτό που υπονοείται: «επειδή οι δικές μου αντιλήψεις είναι οι ορθές». Κι όμως όχι, αλίμονο, αλίμονο για όλους και όλες εμάς, ο καθένας και η κάθε μία από εμάς θα μπορούσε να υποκύψει, εκτός βέβαια και αν πάσχαμε από κάποιο συγκεκριμένο τύπο σχιζοφρένειας. Όσο πιο εχέφρονες είμαστε, τόσο πιο πιθανό είναι να προσηλυτιστούμε. Ας μας παρηγορήσει όμως το εξής: η πλύση εγκεφάλου συνήθως δε διαρκεί για πολύ. Ενδέχεται να έχουμε υποστεί πλύση εγκεφάλου – με συνειδητό ή ασυνείδητο τρόπο από όσους πασχίζουν να μας εκμεταλλευτούν ή ενδέχεται να επιδιώκουμε οι ίδιοι την πλύση εγκεφάλου του εαυτού μας (δεν είναι ασυνήθιστο αυτό) – όμως η επίδραση της κατάστασης αυτής κάποια στιγμή συνήθως αμβλύνεται.

Εν τω μεταξύ, για κάποιους ανθρώπους το πείραμα αυτό σηματοδοτεί ένα είδος αυγής μετά από την έλευση μιας μακράς νύχτα. Καθίσταται πλέον ορατό το τέλος της Εποχής των Πεποιθήσεων – θα πίστευε κανείς ότι ολόκληρος ο κόσμος θα αναστέναζε με ανακούφιση κι ελπίδα. Σύντομα, σύντομα θα έχουμε αφήσει πίσω μας την Εποχή των Πεποιθήσεων και τους πολέμους και τα βάσανά της και το μίσος προς όσους πιστεύουν κάτι διαφορετικό από εμάς, σύντομα θα είμαστε ελεύθεροι και – όπως προτείνουν όλοι οι φιλόσοφοι και οι σοφοί – θα ζήσουμε τις ζωές μας με νου ελεύθερο από τις δεσμεύσεις εκείνες που προκαλούν πάθη και βία, σε συνθήκες ευφυούς αμφισβήτησης του εαυτού μας και της ζωής μας, σε μία κατάσταση γαλήνιας, διερευνητικής, νηφάλιας περιέργειας. Τί; Όλοι μας; Άπαντες; Συμπεριλαμβανομένων και όλων αυτών των μαινόμενων φανατικών γύρω μας, με τις γελοίες ιδέες τους; Όλοι, είμαστε πράγματι όλοι έτοιμοι να δηλώσουμε πως «έχει έρθει το τέλος της Εποχής των Πεποιθήσεων και πως κάθε ένας από εμάς θα αφήσει στην άκρη ιδέες που υπηρετώντας την ανάγκη του για κολακεία ή εφησυχασμό του επιτρέπουν να υποστηρίζει πως μόνο και μόνο αυτός έχει δίκιο»;

Γίνεται εδώ προφανές ότι η επιθυμία να πιστεύει κανείς στην ύπαρξη μιας Χρυσής Εποχής δύσκολα πεθαίνει… και βρίσκομαι εδώ και γράφω τη δική μου εκδοχή σχετικά. Αλλά πέρα από τ’ αστεία, όταν όλο και λιγότεροι άνθρωποι είναι σε θέση να εξετάσουν τον εαυτό τους κριτικά, δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι πράγματι προχωράμε προς μια νέα κατάσταση στον κόσμο αυτό.

Αν θέλετε να ερευνήσετε την επίτευξη της πλύσης εγκεφάλου σε μικρές δόσεις, με ανεπαίσθητους τρόπους, δεν έχετε παρά να συμμετάσχετε σε μία από τις σέκτες, οι οποίες χρησιμοποιούν – πιθανά με ασυνείδητο τρόπο – τις τεχνικές αυτές. Φυσικά, υπάρχει κίνδυνος να γίνετε θύματα των αντιλήψεων που θέλετε να μελετήσετε. Και αντί της στάσης «τι ωραία ευκαιρία που μπορώ να διερευνήσω αυτή τη συναρπαστική κοινωνική διεργασία», να συνειδητοποιήσετε ξαφνικά ότι αναφωνείτε «επιτέλους, ανακάλυψα την αλήθεια! Αυτή η ομάδα ανθρώπων, την οποία αποφάσισα να ερευνήσω με τόσο αποστασιοποιημένο τρόπο, κατέχει την αλήθεια, πρόκειται για την πραγματική μου οικογένεια. Θέλουν να ανήκω σε αυτούς και αυτό ακριβώς θα κάνω, επειδή πλέον καταλαβαίνω ότι όλοι όσοι βρίσκονται έξω από αυτή την οικογένεια, δεν είναι παρά χαμένες ψυχές, δεν αξίζουν τίποτε. Δεν καταλαβαίνουν. Είναι αποβράσματα, τιποτένιοι, αλλά όπως και να ‘χει δεν θέλω να τους σκέφτομαι και πολύ. Έχω ανάγκη τη νέα μου οικογένεια, γιατί αυτός ο κόσμος είναι ένα φοβερό μέρος να ζει κανείς, δεν είναι παρά μία αρένα όπου μάχονται το καλό και το κακό, ο Θεός και ο διάβολος (ή οι κομμουνιστές και οι καπιταλιστές) και οι νέοι μου φίλοι κι εγώ θα αγωνιστούμε από κοινού για το κοινό καλό. Δεν θα πρέπει να εκφράζω την παραμικρή επιείκεια προς την αρχική μου οικογένεια και τους παλιότερους φίλους μου, διότι το πρωταρχικό μου καθήκον είναι πλέον προς τη νέα μου οικογένεια, την πραγματική μου οικογένεια, αυτούς που με νοιάζονται στ’ αλήθεια, με καταλαβαίνουν, ενώ η προηγούμενη οικογένειά μου δεν μ’ αγαπούσε αληθινά, ούτε με καταλάβαινε. Εκτός αυτού, οφείλω να παραμένω τίμιος και αγνός για τη νέα μου ομάδα, τους συμμάχους μου, και θα πρέπει να είμαι προετοιμασμένος να παλέψω γι’ αυτά που πιστεύω, ακόμα και να σκοτώσω αν χρειαστεί. Δεν μπορείς να φτιάξεις ομελέτα δίχως να σπάσεις αυγά και μία μέρα θα ζήσουμε σε έναν τέλειο, καλό, ευγενικό, ελεύθερο κόσμο, όμως μόνον εμείς – εγώ και η νέα μου οικογένεια και όσοι άνθρωποι πιστεύουν σ’ εμάς – μπορούμε να τον δημιουργήσουμε.»

Εάν δεν υποκύψετε σε αυτή την κατάσταση – και είναι πολλοί οι άνθρωποι που άθελά τους παραδόθηκαν στη διεργασία αυτή, του εαυτού μου συμπεριλαμβανομένου – και αν έχετε επίγνωση των κινδύνων που τη συνοδεύουν, τότε λοιπόν, θα σας είναι εύκολο να αντιληφθείτε [παρόμοιες] διαδικασίες εκ μέρους των κυβερνήσεων και – φυσικά – των διαφημιστών. […]

Έχουμε φτάσει σε μια εποχή πλέον, όπου οι πολιτικοί ηγέτες δεν χρησιμοποιούν απλώς κάποια διαχρονικά κόλπα, με την ανάλογη επιδεξιότητα, για να συνεπάρουν τον κόσμο – δεν έχετε παρά να διαβάσετε τον Ιούλιο Καίσαρα του Shakespeare – αλλά προσλαμβάνουν και ειδικούς, ώστε οι απόπειρές τους να είναι αποτελεσματικότερες. Το αντίδοτο στην κατάσταση αυτή όμως, σε μια ανοιχτή κοινωνία, είναι ότι έχουμε τη δυνατότητα να εξετάσουμε τα κόλπα που χρησιμοποιούν εναντίον μας. Εφόσον, βέβαια, επιλέξουμε να πράξουμε κάτι τέτοιο και δεν αλλάξουμε κανάλι για να παρακολουθήσουμε το «Ντάλας» ή οτιδήποτε άλλο παίζει η τηλεόραση.[…]

Οι νέες τρομακτικές μορφές τεχνολογίας πάνε χέρι-χέρι με νέες πληροφορίες για την ανθρώπινη ψυχολογία.

Και καμμιά φορά η τεχνολογία μας οδηγεί σε απροσδόκητες καταστάσεις. Διάβασα μια περιγραφή για το πως οι στρατιώτες που προορίζονται για την πρώτη γραμμή του πυρός υπόκεινται σε απευαισθητοποίηση μέσω της σκόπιμης έκθεσής τους στη βαρβαρότητα κατά τέτοιο τρόπο, ώστε αργά-αργά να χάσουν την ικανότητά τους να αναγνωρίζουν αυτούς στους οποίους πρόκειται να επιτεθούν ή να τους ανακρίνουν την ανθρώπινη ιδιότητα. Πρόκειται για μια ελεγχόμενη κι εξειδικευμένη διαδικασία, όπου οι εκπαιδευτές γνωρίζουν πολύ καλά τι κάνουν και πως να επιφέρουν τις [επιθυμητές] αλλαγές με αργό τρόπο, από το ένα στάδιο στο άλλο, μέχρι [οι εκπαιδευόμενοι] να είναι σε θέση να βασανίσουν ή να σκοτώσουν δίχως να νιώθουν το παραμικρό.

Έχουν υπάρξει πολλές διαμαρτυρίες σχετικά σε διάφορες χώρες τον τελευταίο καιρό, αλλά ενώ είμαι σίγουρη ότι ο αριθμός των στρατιωτών που υπόκειται σε παρόμοια εκπαίδευση δεν έχει μειωθεί, ακούγονται όλο και λιγότερα ως προς το θέμα. Αυτό όμως που με εντυπωσιάζει είναι το εξής: η τεχνολογία – η τηλεόραση, το σινεμά για να είμαι ακριβής – στην περίπτωση αυτή ακολουθεί ακριβώς την ίδια διαδικασία, εκθέτοντάς μας σε βαναυσότητες κάθε είδους, έτσι ώστε να αμβλυνθεί η ευαισθησία μας. Και η ευαισθησία μας αμβλύνεται με τυχαίο και απροσδόκητο τρόπο. […] Έχουμε χάσει την ευαισθησία μας. Παρακολουθώντας – τη μία νύχτα μετά την άλλη, τη μία μέρα μετά την άλλη, χρόνο με το χρόνο – όλη τη φρίκη του κόσμου αυτού, έχουμε απευαισθητοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο που  αποκτηνώθηκαν με ηθελημένο τρόπο και οι στρατιώτες [που ανέφερα]. Μπορεί κανείς να μην έθεσε ως στόχο του την αποκτήνωσή μας ή την αναισθητοποίησή μας, όμως αυτό είναι που μας συμβαίνει, όλο και περισσότερο.

Δεν πρόκειται για το αποτέλεσμα της διαχείρισής μας από κάποιον κυνικό ειδικό που αξιοποιεί με συγκεκριμένες σκοπιμότητες τις γνώσεις του περί ψυχολογίας, αλλά για ένα σχεδόν συμπτωματικό αποτέλεσμα της τεχνολογίας που έχουμε αναπτύξει. […]

Στρέφοντας το βλέμμα στα προηγούμενα χρόνια της ζωής μου, η οποία μέχρι τώρα έχει διαρκέσει 66 χρόνια, αυτό που βλέπω είναι μία αλληλοδιαδοχή μεγάλων γεγονότων, συναισθήματα εν βρασμώ, τα άγρια πάθη των οπαδών, που έρχονται και φεύγουν, όμως όσο διαρκούν δεν μπορείς να σκεφτείς τίποτε άλλο πέραν του: «αυτά τα συνθήματα ή αυτές οι κατηγορίες, αυτές οι διεκδικήσεις, αυτές οι εξαγγελίες, πολύ σύντομα θα φαίνονται σε όλους μας γελοίες και ντροπιαστικές». Εν τω μεταξύ νιώθεις πως αδυνατείς να μιλήσεις γι’ αυτά που σκέφτεσαι. […]

Το ένα μαζικό κίνημα – αποτελούμενο από ένα σύνολο διαδεδομένων απόψεων – το διαδέχεται κάποιο άλλο: υπέρ του πολέμου, εναντίον του πολέμου, ενάντια στα πυρηνικά, υπέρ της τεχνολογίας, ενάντια στην τεχνολογία. Και κάθε κίνημα βοηθά στην ανάπτυξη μίας συγκεκριμένης κατάστασης του νου: βία, συναισθηματικότητα, ενθουσιασμός, φροντίζοντας κάθε φορά να καταπνίγει όποια στοιχεία δεν του ταιριάζουν, αναπαράγοντας ψεύδη και καθιστώντας αδύνατη την επικοινωνία με έναν ψύχραιμο, ήσυχο, χαμηλό τόνο φωνής, ο οποίος κατά τη γνώμη μου, είναι ο μόνος που μπορεί τελικά να επιτρέψει στην αλήθεια να αναδυθεί.

Πηγή: Doris Lessing (1987:33-37, 41, 43) «Switching Off to See Dallas» in PRISONS WE CHOOSE TO LIVE INSIDE, Harper & Row Publishers, New York

Doris Lessing

Advertisements